มาทำความรู้จัก "หนอนชอนใบ" ศัตรูร้ายทำลายพืช

ขอขอบพระคุณ รศ.ดร.วิบูลย์ จงรัตนเมธีกุล นักวิชาการด้านกีฏวิทยา มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ ที่มาให้ความรู้

 

---

สนใจข้อมูล/ความรู้ ด้านการเกษตรสามารถเข้าไปดูได้ที่

	goo.gl/oezFiy หรือ พิมพ์ @sotus
	www.facebook.com/sotus.int/
	https://www.youtube.com/channel/UCr0T_masJxA8_h5Y9xM5vdw

 

          หนึ่งในข้อสงสัยที่มักเกิดขึ้นกับผู้ที่คิดจะเริ่มปลูกกัญชง-กัญชาก็คือว่า เมื่อปลูกไปแล้วจะมีปัญหาศัตรูพืชมาทำลายบ้างมั้ย คำตอบก็คือแน่นอนครับ โดยธรรมชาติแล้วไม่ว่าจะเป็นพืชชนิดใดที่เกิดขึ้นในระบบนิเวศ บทบาทสำคัญของมันก็คือเป็นผู้ผลิต เนื่องจากพืชสามารถสร้างอาหารด้วยกระบวนการสังเคราะห์แสง นำพลังงานจากแสงอาทิตย์มาเปลี่ยนเป็นพลังงานเคมี ซึ่งกลายเป็นแหล่งอาหารหลักของสิ่งมีชีวิตอื่นๆ ทั่วโลก ปัญหาที่ทำให้สิ่งมีชีวิตที่กินพืชดังกล่าวเปลี่ยนสถานะกลายเป็นศัตรูพืชขึ้นมามักเกิดขึ้นเมื่อมนุษย์มีความต้องการที่จะครอบครองหรือใช้ประโยชน์จากพืชนั้น ทำให้มนุษย์ต้องกีดกัน ป้องกัน และกำจัดสิ่งมีชีวิตที่เข้ามากินหรือใช้ประโยชน์จากพืชชนิดนั้น โดยเฉพาะอย่างยิ่งเมื่อมนุษย์เริ่มทำการเกษตร มีการเพาะปลูกพืชที่ต้องการมากขึ้น ปัญหาศัตรูพืชก็จะรุนแรงมากขึ้นตามมา เช่นเดียวกันถ้าเริ่มมีการขยายการเพาะปลูกกัญชง-กัญชามากขึ้น ศัตรูพืชชนิดต่างๆ ก็จะเป็นปัญหามากขึ้นเป็นธรรมดา แม้ว่าในปัจจุบันการศึกษาวิจัยประเด็นต่างๆ เกี่ยวกับกัญชง-กัญชาของไทยจะอยู่ในระยะเริ่มต้นก็ตาม แต่ข้อมูลเกี่ยวกับศัตรูพืชที่ทำลายทั้งกัญชงและกัญชาจากต่างประเทศก็สามารถนำมาใช้อ้างอิงเพื่อการเตรียมการรับมือต่อไป ลองมาดูกันว่าสิ่งมีชีวิตที่อาจเป็นศัตรูสำคัญของกัญชง-กัญชามีกลุ่มใดได้บ้าง

           กลุ่มแมลงปากดูด ส่วนใหญ่ศัตรูกลุ่มนี้มักเป็นแมลงขนาดเล็ก ปากมีลักษณะเป็นเข็มสำหรับแทงเข้าไปในเนื้อเยื่อพืชเพื่อดูดกินน้ำเลี้ยง พบได้ในพืชปลูกทั่วไปโดยอาจเป็นชนิดเดียวกันกับแมลงศัตรูพืชเศรษฐกิจที่สำคัญๆ หรืออาจเป็นคนละชนิดกันก็ได้ ซึ่งจำเป็นต้องมีการวินิจฉัยโดยละเอียดต่อไป เช่น

               เพลี้ยอ่อน เป็นแมลงขนาดเล็ก ลำตัวอ่อนนิ่ม รูปร่างคล้ายหยดน้ำ มีทั้งรูปแบบที่มีปีกและไม่มีปีกเมื่อเป็นตัวเต็มวัย ขยายพันธุ์เพิ่มจำนวนได้รวดเร็วโดยไม่อาศัยเพศ โดยตัวเมียสามารถออกลูกเป็นตัวอ่อนเพศเมียได้โดยไม่ต้องผสมพันธุ์ จะพบตัวผู้ได้เฉพาะในเขตที่มีอากาศหนาวจัดเท่านั้น ขับถ่ายของเสียเป็นมูลหวาน ทำให้มักพบคู่กับมดและราดำที่ใช้มูลหวานเป็นอาหารอีกทอดหนึ่ง

 

               เพลี้ยแป้ง ลำตัวอ่อนนิ่ม รูปร่างกลมรี มักมีไขสีขาวปกคลุม ตัวอ่อนและตัวเต็มวัยเพศเมียเกาะนิ่งอยู่กับที่ดูดกินน้ำเลี้ยงจากส่วนต่างๆ ของพืช มีเฉพาะเพียงตัวอ่อนวัยแรกที่ฟักออกจากไข่ใหม่ๆ เท่านั้นที่เคลื่อนที่ได้คล่องแคล่ว ก่อนจะหาที่ที่เหมาะสมเพื่อเกาะนิ่งกับที่และกินอาหารต่อไป ตัวผู้มีปีกและมักมีขนาดเล็กกว่าตัวเมีย ขับถ่ายของเสียเป็นมูลหวาน จึงมักพบคู่กับมดและราดำเช่นเดียวกับเพลี้ยอ่อน

 

               เพลี้ยหอย มีหลากหลายชนิด โดยทั่วไปลำตัวมีลักษณะคล้ายเกล็ดไม่มีไขสีขาวปกคลุม ตัวอ่อนวัยแรกเคลื่อนที่ได้คล่องแคล่วก่อนจะเกาะนิ่งอยู่กับที่ดูดกินน้ำเลี้ยงจากส่วนต่างๆ ของพืชเช่นเดียวกับเพลี้ยแป้ง  ตัวผู้มีปีกบอบบางบินได้ในระยะใกล้ๆ เท่านั้น

         

               แมลงหวี่ขาว ตัวเต็มวัยคล้ายผีเสื้อขนาดเล็ก มีปีก 2 คู่  ปีกบาง และมีไขสีขาวปกคลุม ตัวอ่อนวัยแรกสามารถเคลื่อนที่ได้คล่องแคล่ว ส่วนระยะอื่นจะเกาะนิ่งอยู่กับที่ ดูดกินน้ำเลี้ยงจากใบพืช ทั้งตัวอ่อนและตัวเต็มวัยอาจมีไขสีขาวปกคลุมลำตัว ดูดกินน้ำเลี้ยงจากด้านใต้ใบ ขับถ่ายเป็นมูลหวานเช่นเดียวกับเพลี้ยอ่อนจึงมักพบราดำเกิดขึ้นบนใบที่อยู่ด้านล่าง

 

               เพลี้ยจักจั่น เป็นแมลงปากดูดขนาดเล็กตัวอ่อนไม่มีปีก ตัวเต็มวัยมีปีก 2 คู่ ขาคู่หลังมีหนามเรียงเป็นแถว ตัวอ่อนมักหลบซ่อนดูดกินน้ำเลี้ยงอยู่ด้านใต้ใบ ตัวเต็มวัยจะกระโดดและออกบินได้อย่างรวดเร็วเมื่อถูกรบกวน แต่มักบินในระยะใกล้ๆ เท่านั้น มักทำให้ใบพืชเกิดอาการเป็นจุดไหม้สีน้ำตาลเนื่องจากปล่อยน้ำลายที่มีพิษต่อพืช (toxic saliva) ออกมาขณะดูดกินน้ำเลี้ยง

 

               เพลี้ยกระโดด ตัวเต็มวัยสามารถกระโดดและออกบินได้รวดเร็วเช่นเดียวกับเพลี้ยจักจั่น ขาคู่หลังไม่มีหนามเรียงเป็นแถวแต่หนามรวมเป็นกระจุกบริเวณข้อต่อระหว่างปล้องขาท้ายๆ มีทั้งชนิดที่ลำตัวขนาดค่อนข้างเล็ก (cixiid planthopper) และชนิดลำตัวแบนขนาดปานกลาง (flatid planthopper) สามารถปล่อยน้ำลายที่เป็นพิษทำให้พืชเกิดอาการใบไหม้ (hopperburn) ได้

 

               เพลี้ยไฟ เป็นแมลงขนาดเล็ก มีลักษณะเฉพาะตัวคือลำตัวเรียวยาว ตัวเต็มวัยมีปีก 2 คู่ ลักษณะแคบยาว มีขนขึ้นเรียงเป็นแถวตามขอบปีก ปากของเพลี้ยไฟจะมีลักษณะพิเศษ โดยมีกรามข้างซ้ายเพียงข้างเดียวลักษณะเป็นเข็มสั้นๆ ใช้เขี่ยเนื่อเยื่อของพืชให้เซลล์แตกช้ำก่อนใช้ปากส่วนที่เหลือที่เป็นท่อสั้นดูดกินน้ำเลี้ยงจากพืช พืชจึงมักแสดงอาการใบเป็นขีดสีเงินในระยะแรก ก่อนจะกลายเป็นสีเหลืองหรือน้ำตาล หากสภาพอากาศแห้งแล้ง ใบอาจไหม้ ใบร่วงได้

 

          กลุ่มแมลงปากกัด มักมีขนาดใหญ่กว่ากลุ่มแรก โดยอาจกัดกินเนื้อเยื่อใบ ยอด หรือรากพืชให้เสียหายได้ เช่น

               หนอนผีเสื้อชนิดต่างๆ ทั้งที่เป็นหนอนบุ้งมีขนยาวชัดเจน และหนอนที่มีผิวเรียบหรือมีขนสั้นๆ เพียงเล็กน้อย แมลงพวกนี้เกิดจากตัวเมียซึ่งเป็นผีเสื้อบินเข้ามาวางไข่บนใบ หรือยอดอ่อนของพืช เมื่อไข่ฟักเป็นตัวหนอนก็จะกัดกินเนื้อใบให้เว้าแหว่งหรือเป็นรูพรุน ก่อนจะเข้าดักแด้บนต้นพืชหรือทิ้งตัวลงเข้าดักแด้ใต้เศษซากพืชหรือใต้ผิวดินแล้วแต่ชนิด และออกมาเป็นผีเสื้อต่อไป

 

               หนอนชอนใบ อาจเป็นหนอนแมลงวันหรือหนอนผีเสื้อขนาดเล็ก โดยตัวเต็มวัยจะบินเข้ามาวางไข่ที่ใบหรือยอดอ่อนของพืช เมื่อตัวหนอนฟักออกมาจะเจาะเข้าไปอยู่ในเนื้อเยื่อระหว่างผิวใบด้านบนและด้านล่าง ชอนไชกัดกินเนื้อเยื่อสีเขียวของใบเป็นอุโมงค์ ทำให้เห็นเป็นรอยทางคดเคี้ยวไปตามเส้นทางการเคลื่อนที่ของหนอน ใบที่ถูกทำลายรุนแรงมักหลุดร่วง หนอนมักเข้าดักแด้ภายในอุโมงค์ และออกมาเป็นตัวเต็มวัยเพื่อผสมพันธุ์และวางไข่ต่อไป

 

          บั่วรา ตัวเต็มวัยมีลักษณะคล้ายยุงขนาดเล็ก มีปีก 1 คู่ ตัวหนอนอยู่ที่ผิวดินที่ชื้นแฉะจากการรดน้ำบ่อยและมากเกินไป หนอนกัดกินรากโดยเฉพาะต้นกล้าทำให้พืชแคระแกร็น ใบเหลือง หรือแสดงอาการผิดปกติได้หลายรูปแบบ

 

               ตั๊กแตน กัดกินใบและยอดอ่อน ทำให้ใบแหว่งและยอดขาดเสียหาย เนื่องจากตั๊กแตนมักมีขนาดใหญ่และกินจุ สร้างความเสียหายได้มากจึงจำเป็นต้องรีบกำจัดก่อนที่จะเกิดการระบาดรุนแรง โดยเฉพาะในช่วงอากาศแห้งแล้งหรือฝนทิ้งช่วงมักระบาดทำความเสียหายได้มาก

 

               จิ้งหรีดและแมลงกระชอน เป็นแมลงที่ขุดรูอาศัยอยู่ในโพรงดิน หรือซ่อนตัวตามซอกดิน หิน เศษซากพืช จึงมักสร้างความเสียหายโดยการกัดกินรากพืช หรือกัดโคนต้นกล้าให้หักล้มเสียหายได้ นอกจากนั้นยังอาจกัดกินใบพืชได้อีกด้วย หากพบตัวแมลงหรือความเสียหายที่เกิดจากจิ้งหรีดและแมลงกระชอนจำเป็นต้องรีบกำจัดเช่นเดียวกับตั๊กแตนก่อนที่จะเกิดการระบาดรุนแรง

 

          กลุ่มไร เป็นสัตว์ศัตรูพืชที่มีความใกล้เคียงกับแมลง เช่น

               ไรแมงมุมหรือไรแดง มีขนาดเล็ก ลำตัวกลมรี มีขา 4 คู่ ปากแบบเจาะดูดซึ่งสามารถเจาะเข้าไปในแต่ละเซลล์ของใบพืช พืชที่ถูกไรแมงมุมเข้าทำลายจึงมักแสดงอาการใบเป็นจุดขนาดเล็กกระจายทั่วไป จุดอาจเป็นสีขาว เหลือง หรือส้ม สามารถสร้างเส้นใยคล้ายใยแมงมุมปกคลุมบริเวณที่ลงทำลาย เนื่องจากมีขนาดเล็กหากไม่หมั่นสำรวจอาจเกิดการระบาดทำความเสียหายแก่พืชแล้วจึงสังเกตเห็นได้

               ไรสี่ขา มีขนาดเล็กมาก ลำตัวเรียวยาวคล้ายตัวหนอนขนาดเล็ก มีขาทางด้านหน้าเพียง 2 คู่ ไรสี่ขา มักอาศัยตามซอกใบ ตา ยอดอ่อน ช่อดอก และรอยแตกต่างๆ ดูดกินน้ำเลี้ยงจากพืชทำให้ขอบใบหงิกงุ้มเข้า ใบไม่กางออก รวมทั้งตาและช่อดอกแคระแกร็นและเหี่ยวแห้งได้

 

               ไรขาว มีขนาดเล็กมาก ลำตัวกลมรี ตัวอ่อนมีขา 3 คู่ ตัวเต็มวัยมีขา 4 คู่ มักดูดกินน้ำเลี้ยงจากด้านใต้ใบพืช และยอดอ่อน ทำให้พืชมีอาการใบหงิกม้วน ใบเป็นมันเงาคล้ายเปียกน้ำ ยอดอ่อนเหี่ยวลู่ตกลง ตาและช่อดอกแห้งและหลุดร่วงได้

 

          กลุ่มสัตว์ศัตรูพืช ได้แก่ หอยและทาก ซึ่งสามารถทำความเสียต่อพืชได้เช่นกันด้วยการกัดกินเนื้อเยื่ออ่อนของพืชเช่น ใบ ยอดอ่อน และตาดอก หากระบาดรุนแรงความเสียหายต่อพืชมีมากอาจทำให้พืชตายได้

            กลุ่มโรคพืช เช่น โรคใบด่าง โรคราแป้ง โรคใบจุดเหลือง โรคตาเน่า และโรครากเน่า เป็นต้น

          เนื่องจากการปลูกกัญชง-กัญชาในปัจจุบันมีวัตถุประสงค์หลักเพื่อนำมาใช้ทางการแพทย์ การดำเนินการต่างๆ เพื่อแก้ปัญหาศัตรูพืชจึงควรหลีกเลี่ยงการใช้สารเคมีกำจัดศัตรูพืชเพื่อมิให้เกิดปัญหาสารพิษตกค้างบนผลผลิต ดังนั้นจึงควรเน้นไปที่การบำรุงรักษาพืชให้แข็งแรงด้วยการจัดการสภาพแวดล้อมให้เหมาะสม ทั้งดิน น้ำ ปุ๋ย แสง และอากาศ เช่น การให้น้ำที่พอดีกับความต้องการของพืช หากปล่อยให้พืชหรือสภาพแวดล้อมอยู่ในสภาพขาดน้ำก็มักเกิดการระบาดของเพลี้ยไฟ และไรแมงมุม แต่หากให้น้ำมากเกินไป และการระบายน้ำของดินไม่ดีก็มักเกิดปัญหาบั่วรา หรือโรครากเน่าตามมาได้

          การหมั่นสำรวจพืชอย่างสม่ำเสมอจะช่วยให้สามารถพบปัญหาได้เร็ว และแก้ไขได้ทันการณ์ก่อนที่จะเกิดความเสียหายรุนแรง โดยควรพิจารณาเลือกใช้วิธีการควบคุมศัตรูพืชแบบไม่ใช้สารเคมี เช่น การใช้กับดักกาวเหนียวสีเหลือง ก็สามารถนำมาใช้ดักจับแมลงศัตรูพืชหลายชนิด เช่น บั่วรา และแมลงบินบางชนิด การใช้มือหรืออุปกรณ์ในการเก็บจับแมลงไปทำลายก็สามารถทำได้ในระยะที่แมลงมีการระบาดยังไม่มากนัก เช่น การเก็บหนอน การใช้สวิงจับตั๊กแตน การเด็ดใบ/ยอด/ช่อดอก ที่มีเพลี้ยแป้ง/เพลี้ยหอยไปทำลาย หากเกิดการระบาดมากในบางครั้งอาจจำเป็นต้องพิจารณาเลือกใช้สารหรือชีวภัณฑ์ที่ปลอดภัย เช่น การใช้น้ำยาล้างจาน หรือปิโตรเลียมออยล์ในการฉีดพ่นเพื่อกำจัดแมลงปากดูดขนาดเล็กหลายชนิด แต่ทั้งนี้ต้องมีการทดสอบความเป็นพิษต่อพืชก่อนด้วย เนื่องจากพืชแต่ละชนิดอาจมีความไวต่อสารในกลุ่มนี้แตกต่างกัน หรือใช้ชีวภัณฑ์บีทีในการกำจัดหนอนผีเสื้อชนิดต่างได้โดยไม่เป็นอันตรายต่อผู้พ่น ผู้บริโภค และสิ่งแวดล้อม เป็นต้น

ข้อมูลอ้างอิง

https://www.growweedeasy.com/bugs-pests-symptoms-marijuana-grow

https://science.royalsociety.go.th/กัญชง-กัญชา/

---

สนใจข้อมูล/ความรู้ ด้านการเกษตรสามารถเข้าไปดูได้ที่

	goo.gl/oezFiy หรือ พิมพ์ @sotus
	www.facebook.com/sotus.int/
	https://www.youtube.com/channel/UCr0T_masJxA8_h5Y9xM5vdw

 

 

ปัญหาแมลงศัตรูในการส่งออกทุเรียน

โดย รศ.ดร.วิบูลย์ จงรัตนเมธีกุล นักวิชาการด้านกีฏวิทยา 

 

---

สนใจข้อมูล/ความรู้ ด้านการเกษตรสามารถเข้าไปดูได้ที่

	goo.gl/oezFiy หรือ พิมพ์ @sotus
	www.facebook.com/sotus.int/
	https://www.youtube.com/channel/UCr0T_masJxA8_h5Y9xM5vdw

 

 

มาทำความรู้จัก "ไรศัตรูพืช" ศัตรูตัวร้ายที่ทำลายพืชผลเกษตรกร

โดย รศ.ดร.วิบูลย์ จงรัตนเมธีกุล นักวิชาการด้านกีฏวิทยา

 

---

สนใจข้อมูล/ความรู้ ด้านการเกษตรสามารถเข้าไปดูได้ที่

	goo.gl/oezFiy หรือ พิมพ์ @sotus
	www.facebook.com/sotus.int/
	https://www.youtube.com/channel/UCr0T_masJxA8_h5Y9xM5vdw

         สารกำจัดศัตรูพืช (pesticide) เป็นสารที่ผลิตขึ้นมาเพื่อใช้ในการกำจัดแมลง วัชพืช จุลินทรีย์สาเหตุโรคพืช และสัตว์ศัตรูพืชต่างๆ เช่น หนู และหอย เป็นต้น สารเหล่านี้ถูกนำมาใช้ทั้งในทางการเกษตร สาธารณสุข ป่าไม้ การเก็บรักษาผลผลิตหลังเก็บเกี่ยว อุตสาหกรรมอาหาร และอื่นๆ อีกมากมาย

          นับตั้งแต่มนุษย์เริ่มทำการปลูกพืชและเลี้ยงสัตว์แทนการหาพืชผักผลไม้และล่าสัตว์จากธรรมชาติ พืชและสัตว์เหล่านั้นก็ต้องได้รับการดูแลและปกป้องจากการทำลายโดยศัตรูต่างๆ เพื่อให้มนุษย์สามารถเก็บเกี่ยวผลผลิตได้ตามที่ต้องการ ในสมัยโบราณชาวโรมันใช้ขี้เถ้า ใบสนบดละเอียด และน้ำปัสสาวะในการป้องกันความเสียหายจากศัตรูพืช และต่อมาก็เริ่มมีพัฒนาการวิธีการแก้ปัญหาศัตรูพืชให้มีความสลับซับซ้อนมากขึ้นไปตามกาลเวลาและการสั่งสมองค์ความรู้ที่เพิ่มมากขึ้น ทั้งวิธีการที่ไม่เกี่ยวข้องกับสารเคมีและวิธีการใช้สารเคมี สารเคมียุคแรก (1G) เป็นสารอนินทรีย์จากธรรมชาติเช่น กำมะถัน แต่ต่อมาในช่วงปลายสงครามโลกครั้งที่ 2 หลังจากมีการค้นพบและนำ DDT มาใช้ในการกำจัดแมลงจึงเป็นยุคของสารอินทรีย์สังเคราะห์ (2G) ซึ่งใช้กันอย่างแพร่หลายทั่วโลกจนถึงปัจจุบัน เมื่อความก้าวหน้าทางวิชาการมีมากขึ้นจึงเริ่มมีการสังเคราะห์สารกำจัดศัตรูพืชที่มีโครงสร้างเลียนแบบสารที่มีอยู่ภายในตัวของศัตรูพืชเองและมีผลต่อการเจริญเติบโตและพัฒนาการของศัตรูพืช (3G) เช่น สารที่มีผลต่อการลอกคราบของแมลง (insect growth regulator, IGR) เรื่อยมาจนถึงปัจจุบันจะพบว่าสารกำจัดศัตรูพืชหลายชนิดเป็นสารที่ผลิตขึ้นจากสิ่งมีชีวิตอื่น (4G) เช่น สารสกัดจากพืช จุลินทรีย์ รวมถึงชีวภัณฑ์ต่างๆ

         แม้ว่าสารกำจัดศัตรูพืชจะมีประโยชน์ต่อการเกษตรมากมายกล่าวคือ ช่วยปกป้องความเสียหายของผลผลิตจากแมลง วัชพืช โรคพืช และสัตว์ศัตรูพืชอื่นๆ ขณะอยู่ในแปลงปลูก ช่วยป้องกันความเสียหายของผลผลิตจากการทำลายและการปนเปื้อนจากหนูและแมลงศัตรูในโรงเก็บขณะอยู่ระหว่างการขนส่งและในโรงเก็บ ช่วยปกป้องผลผลิตจากการปนเปื้อนโดยเชื้อราซึ่งเป็นอันตรายต่อสุขภาพของมนุษย์และสัตว์ นอกจากนั้นสารกำจัดศัตรูพืชยังเป็นส่วนสำคัญที่ทำให้เกษตรกรมีรายได้และเวลามากขึ้นจากผลผลิตที่มากขึ้นและจากการใช้สารอย่างมีประสิทธิภาพ รวมทั้งช่วยกำจัดศัตรูพืชในสินค้าส่งออกและช่วยกำจัดหรือชะลอการแพร่กระจายของศัตรูพืชรุกรานต่างๆ แต่ในยุคดิจิตอลที่มีการสื่อสารแบบไร้พรมแดน ข้อมูลข่าวสารต่างๆ สามารถเข้าถึงบุคคลและหน่วยงานทุกระดับได้อย่างรวดเร็ว โดยอาจไม่สามารถยืนยันความถูกต้องหรือตรวจสอบแหล่งที่มาได้ ทำให้เกิดคำถามอยู่เนืองๆ ถึงอันตรายและความจำเป็นของการใช้สารกำจัดศัตรูพืช และเป็นปัญหาที่วงการธุรกิจเคมีเกษตรในประเทศไทยและทั่วโลกกำลังเผชิญอยู่ในขณะนี้

         ในเรื่องของอันตรายของสารกำจัดศัตรูพืชคงเป็นที่ยอมรับกันโดยทั่วไปแล้วว่า สารกำจัดศัตรูพืชที่มนุษย์ผลิตขึ้นควรเป็นสารที่มีพิษต่อศัตรูพืชชนิดหรือกลุ่มนั้นเท่านั้น แต่ไม่ควรเป็นพิษต่อสิ่งมีชีวิตอื่นหรือสร้างความเสียหายต่อสิ่งแวดล้อม แต่ในความเป็นจริงแล้วสารกำจัดศัตรูพืชก็ยังคงจัดเป็นสารพิษที่อาจมีค่าความเป็นพิษ (toxicity) แตกต่างกันไปในแต่ละชนิด บางชนิดมีพิษร้ายแรง (แถบสีแดง) บางชนิดมีพิษปานกลาง (แถบสีเหลือง) บางชนิดมีพิษต่ำ (แถบสีน้ำเงิน) ความเป็นพิษเหล่านี้เป็นสมบัติประจำตัวของสารกำจัดศัตรูพืชแต่ละชนิด แต่ไม่ได้บ่งบอกถึงอันตราย (hazard) ที่อาจเกิดจากสารกำจัดศัตรูพืชนั้นๆ พึงเข้าใจไว้ว่า   Hazard   =    Toxicity  +  Exposure

         สารที่มีพิษต่ำอาจเกิดอันตรายสูงได้หากขาดความระมัดระวังในการใช้ และทำให้ผู้ใช้หรือผู้เกี่ยวข้องได้รับสารพิษเข้าไปในร่างกาย (exposure) ในขณะที่สารที่มีพิษร้ายแรงอาจไม่ก่อให้เกิดอันตรายใดๆ ก็ได้หากผู้ใช้มีการป้องกัน และปฏิบัติงานตามคำแนะนำอย่างเคร่งครัดด้วยความระมัดระวัง

          ดังนั้น จึงมีความจำเป็นอย่างยิ่งที่จะต้องให้ความรู้แก่เกษตรกรและผู้เกี่ยวข้องถึงวิธีการและเทคนิคในการใช้สารกำจัดศัตรูพืชอย่างถูกต้อง เพื่อให้สามารถป้องกันอันตรายที่อาจเกิดขึ้นได้ทั้งต่อตัวเอง ผู้คนรอบข้าง ผู้บริโภค และสิ่งแวดล้อมอื่นได้เป็นอย่างดี

 

• เลือกใช้สารกำจัดศัตรูพืชเป็นทางเลือกสุดท้าย โดยเกษตรกรควรพิจารณาวิธีการป้องกันกำจัดศัตรูพืชแบบอื่นเป็นอันดับแรกๆ และเลือกใช้วิธีการที่สามารถปฏิบัติได้จริง โดยอาจใช้วิธีการเดียวหรือหลายวิธีการร่วมกัน เพื่อช่วยลดประชากรศัตรูพืชให้อยู่ในระดับที่ไม่เป็นปัญหาอีกต่อไป หากพิจารณาแล้ววิธีการอื่นไม่สามารถแก้ปัญหาได้ และจำเป็นต้องใช้สารกำจัดศัตรูพืช ก็ให้เลือกใช้สารที่มีพิษสูงต่อศัตรูพืชเป้าหมาย แต่ไม่มีพิษหรือมีพิษต่ำต่อสิ่งมีชีวิตอื่น โดยปฏิบัติตามหลักการใช้สารกำจัดศัตรูอย่างถูกต้องปลอดภัย (safe use)

• ใช้สารกำจัดศัตรูพืชเฉพาะเมื่อจำเป็นเท่านั้น ซึ่งหมายถึงใช้สารกำจัดศัตรูพืชเมื่อประชากรของศัตรูพืชมีมากจนก่อให้เกิดความเสียหาย และมูลค่าความเสียหายมีมากและคุ้มกับการลงทุนใช้สารกำจัดศัตรูพืช ในเรื่องนี้จึงมีหลายประเด็นที่ต้องพิจารณาคือ จะต้องมีการสำรวจประชากรศัตรูพืชอย่างสม่ำเสมอจึงจะรู้ว่ามีจำนวนประชากรศัตรูพืชมากน้อยเพียงใด และต้องสามารถประเมินได้อย่างแม่นยำว่าระดับประชากรดังกล่าวมีผลกระทบต่อผลผลิตเพียงใด เป็นมูลค่าเท่าใด (ต้องสามารถประเมินราคาของผลผลิตล่วงหน้าได้) จึงจะนำมาเปรียบเทียบได้ว่าคุ้มค่าหรือไม่ แต่สิ่งที่สำคัญอีกประการหนึ่งคือการพิจารณารายละเอียดของการลงทุนใช้สารกำจัดศัตรูพืช ซึ่งโดยทั่วไปผู้ใช้มักจะคิดเพียงแค่ค่าสารกำจัดศัตรูพืชและค่าจ้างแรงงานในการพ่นสาร เกษตรกรส่วนใหญ่จึงเลือกใช้สารที่มีราคาถูกและมีประสิทธิภาพปานกลางหรือต่ำ แทนการเลือกใช้สารที่มีประสิทธิภาพสูงแต่ราคาแพง โดยไม่ได้พิจารณารายละเอียดหรือต้นทุนด้านอื่นๆ เช่น ผลกระทบของสารที่เลือกใช้ต่อสิ่งมีชีวิตอื่น ผลต่อสภาพแวดล้อม ความเสี่ยงต่อปัญหาสุขภาพของเกษตรกร แรงงาน และพิษตกค้างต่อผู้บริโภค ซึ่งถ้าสามารถประเมินรายละเอียดต่างๆ ดังกล่าวเป็นต้นทุนของการใช้สารกำจัดศัตรูพืช ก็จะทำให้สามารถระบุได้ว่าการใช้สารกำจัดศัตรูพืชในครั้งนั้นมีความคุ้มค่าหรือเหมาะสมเพียงใด

         ในส่วนของคำถามถึงความจำเป็นของการใช้สารกำจัดศัตรูพืช หากย้อนกลับไปอ่านตอนต้นของบทความนี้จะเห็นได้ว่าการป้องกันกำจัดศัตรูพืชซึ่งรวมถึงการใช้สารกำจัดศัตรูพืชนั้น ได้พัฒนาขึ้นมาพร้อมกับการพัฒนาของการเกษตรและระบบเศรษฐกิจ ดังนั้น สารกำจัดศัตรูพืชคงหมดความจำเป็นหากมนุษย์ย้อนกลับไปหาอาหารจากธรรมชาติโดยไม่มีการเพาะปลูกหรือเลี้ยงสัตว์ (เป็นไปไม่ได้!!!) จึงทำให้เราต้องค้นหาคำตอบว่าทำไมการทำการเกษตรจึงทำให้มีความจำเป็นต้องทำการป้องกันกำจัดศัตรูพืช ศัตรูพืชเหล่านี้มีอยู่ในระบบนิเวศตามธรรมชาติหรือไม่ และ “ระบบนิเวศทางการเกษตร” ต่างจาก “ระบบนิเวศตามธรรมชาติ” อย่างไร

         ในระบบนิเวศตามธรรมชาติ พืชพรรณและสิ่งมีชีวิตอื่นๆ มีความหลากหลายทั้งในแง่ชนิด พันธุ์ (พันธุกรรม) ขนาด อายุ ความสมบูรณ์ ฯลฯ มีการแก่งแย่งแข่งขันและควบคุมกันเองไม่ให้มีสิ่งมีชีวิตชนิดใดชนิดหนึ่งมากจนเกินไป ศัตรูพืชที่เกิดในระบบนิเวศนั้นก็มีบทบาทเป็นเพียงผู้บริโภคหนึ่งของสายใยอาหาร และถูกควบคุมหรือกินโดยผู้บริโภคอื่นที่มีลำดับชั้นอาหารสูงขึ้นไป ทำให้อยู่ในภาวะสมดุลไม่เกิดการระบาดขึ้น ซึ่งสอดคล้องกับหลักวิชานิเวศวิทยา ที่ความหลากหลาย (diversity) จะทำให้เกิดความซับซ้อน (complexity) ของความสัมพันธ์เชิงอาหาร มีการกินและควบคุมกันหลายทอด และนำไปสู่เสถียรภาพ (stability) ของระบบนิเวศนั้น ในขณะที่การทำการเกษตรมักเป็นการทำให้ผิดธรรมชาติ ระบบนิเวศทางการเกษตรโดยส่วนใหญ่เป็นการเพาะปลูกเพื่อการค้าขายจึงมักทำในลักษณะของการเกษตรเชิงเดี่ยว ปลูกพืชชนิดเดียว พันธุ์เดียว หรือเพียงไม่กี่ชนิดเพื่อลดต้นทุนด้านเครื่องมือ อุปกรณ์ และปัจจัยการผลิตต่างๆ พร้อมทั้งเพื่อความสะดวกในการดำเนินการ เช่น ปลูกพร้อมกัน เก็บเกี่ยวพร้อมกัน เป็นต้น การปฏิบัติดังกล่าวมีวัตถุประสงค์เพื่อให้ได้ผลผลิต/รายได้/กำไรมากที่สุด แต่ขณะเดียวกันผลกระทบที่เกิดขึ้นกลับเป็นการทำลายความสมดุลของระบบนิเวศนั้น ศัตรูพืชมักเป็นผู้ที่ได้รับประโยชน์จากการสูญเสียความสมดุลจึงทำให้เกิดการระบาดขึ้น และทำให้มนุษย์ต้องพัฒนาวิธีการป้องกันกำจัดศัตรูพืชขึ้น และสารเคมีก็เป็นหนึ่งในวิธีการที่มนุษย์พัฒนาขึ้น

         หากมนุษย์ต้องการสร้างความสมดุลให้กลับคืนมาใหม่ มนุษย์จะต้องศึกษาจากธรรมชาติและเลียนแบบธรรมชาติให้มากที่สุด ตัวอย่างที่เป็นรูปธรรมและชัดเจนของการสร้างความหลากหลายเพื่อให้เกิดเสถียรภาพในระบบนิเวศคือ “เกษตรทฤษฎีใหม่” ซึ่งพระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ในหลวงรัชกาลที่ 9 ได้พระราชทานไว้เป็นแนวทางให้แก่เกษตรกรไทย และเป็นการสะท้อนให้เห็นถึงพระอัจฉริยภาพของพระองค์ท่านที่ไม่ได้ทรงหยุดอยู่ที่ความเข้าใจในหลักวิชาเท่านั้น แต่ยังประยุกต์ทฤษฎีไปสู่การปฏิบัติที่ยอดเยี่ยมและต่อยอดไปสู่ความยั่งยืน (sustainability) ของระบบนิเวศและการมีชีวิตอย่างยั่งยืนของเกษตรกรและครอบครัวโดยเริ่มต้นจากการสร้างความหลากหลายของพืชที่เพาะปลูกภายในแปลง และใช้ประโยชน์จากพื้นดินที่มีอยู่อย่างเต็มที่และคุ้มค่าที่สุด

         อย่างไรก็ตาม เกษตรกรไทยส่วนใหญ่ยังคงเคยชินกับการเกษตรเชิงเดี่ยว ทำการผลิตเพื่อการค้าและเมื่อเกิดปัญหาศัตรูพืชก็เลือกใช้สารกำจัดศัตรูพืชซึ่งเป็นวิธีการที่ให้ผลรวดเร็ว หากเกษตรกรไทยเริ่มหันมาปฏิบัติตามแนวทางเกษตรทฤษฎีใหม่ ควบคู่กับการยึดปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียงที่พระองค์ท่านได้พระราชทานไว้เช่นกัน สิ่งที่เกิดขึ้นในระยะเปลี่ยนผ่านจากการเกษตรเชิงเดี่ยวไปเป็นเกษตรทฤษฎีใหม่อาจมีความยากลำบากบ้าง โดยต้องใช้ระยะเวลาหนึ่งกว่าที่ระบบนิเวศจะเข้าสู่สภาวะสมดุลใกล้เคียงกับระบบนิเวศตามธรรมชาติ ในระยะเปลี่ยนผ่านนี้ ผลผลิตโดยทั่วไปจะค่อนข้างต่ำ เกษตรกรทั่วไปน่าจะสามารถปรับตัวได้ดีในระดับหนึ่ง และท้ายที่สุดเมื่อเข้าสู่สภาวะสมดุลหรือใกล้เคียงสมดุล ความจำเป็นในการพึ่งพาสารเคมีกำจัดศัตรูพืชจะลดลงอย่างชัดเจน เกษตรกรไทยก็จะมีชีวิตที่มีความสุขตามอัตภาพ แต่ผลกระทบที่รุนแรงในช่วงเปลี่ยนผ่านจะไม่ใช่สิ่งที่เกิดกับเกษตรกรหรือสังคมในชนบท แต่จะมีผลกับสังคมเมืองซึ่งผู้คนหลากหลายอาชีพพึ่งพาอาหารจากภาคการเกษตร เมื่อผลผลิตลดลง จึงมีความเป็นไปได้ที่จะเกิดปัญหาด้านความมั่นคงทางอาหารของประเทศ และยังส่งผลกระทบต่อเนื่องถึงระบบเศรษฐกิจของประเทศ เนื่องจากการส่งออกสินค้าเกษตรยังคงเป็นรายได้หลักอย่างหนึ่งของประเทศ

         ดังนั้น ตราบใดที่ชุมชนเมืองยังไม่มีการพัฒนาให้สามารถพึ่งพาตนเองด้านอาหารได้มากขึ้น ตราบนั้นการเกษตรของไทยส่วนใหญ่ก็จะยังคงเป็นรูปแบบเกษตรเชิงเดี่ยว เป็นการผลิตเพื่อการค้าขายทั้งในประเทศและส่งออกไปยังต่างประเทศ ซึ่งเป็นการเกษตรรูปแบบที่มักขาดความสมดุลและเป็นเหตุให้ยังคงมีความจำเป็นต้องใช้สารกำจัดศัตรูพืชกันต่อไป

---

Line@ ID: goo.gl/oezFiy หรือ พิมพ์ @sotus

Facebook: www.facebook.com/sotus.int/

Youtube : https://www.youtube.com/channel/UCr0T_masJxA8_h5Y9xM5vdw